Al Qa’ida

Naam organisatie Al Qa’ida (de basis)
Aliassen
Land / regio (oorsprong) Afghanistan
Operationele gebieden Afghanistan, Pakistan
Toelichting Operationele Gebieden

Het leiderschap bevindt zich vermoedelijk in Pakistan/Afghanistan. De voormalig leider Osama Bin Laden bleek zich op te houden in het Pakistaanse Abbottabad. Takken van al Qa’ida of groepen die zich aan al Qa’ida liëren kunnen zich overal ter wereld bevinden. Deze groepen kunnen slechts in naam met al Qa'ida verbonden zijn, al Qa’ida faciliteren of direct bij aanslagen betrokken zijn.

Classificatie en ideologie

De ideologie van al Qa’ida is niet vastomlijnd, maar kan gezien worden als een combinatie van het gedachtegoed van Sayyid Qutb en het salafisme. Zij richt zich op de bevrijding van islamitische landen van de overheersing van ‘joden en kruisvaarders’ (Israël en het Westen) en de heroprichting van het Kalifaat.

Doelen
  • Het beëindigen van de westerse invloed in de islamitische wereld en het stichten van een wereldwijd kalifaat.
Omvang (in personen) 5000+
Kleur Zwart en wit.
Laatste activiteit Geen informatie beschikbaar
Laatst gewijzigd

Operationele gebieden

Huidige bekende operationele gebieden

Achtergrond

Korte geschiedenis

De oorsprong van al Qa’ida ligt in het Afghaanse verzet tegen de Sovjet bezetting van 1979 tot 1989. In de ogen van onder andere Osama bin Laden was de strijd tegen de atheïstische Sovjets een heilige oorlog tussen de Islam en de ongelovigen. Hij reisde vanuit Saoedi-Arabië naar Afghanistan om een bijdrage te leveren aan de Afghaanse weerstand. Bin Laden bundelde krachten met Sheikh Abdullah Azzam, leider van de Palestijnse Moslim Broederschap, en samen zetten zij het Afghaanse Diensten Bureau op (in het Arabisch: Maktab al Khidamat, MAK). Het doel van dit bureau was om moslim strijders van over te hele wereld te werven om mee te vechten in de oorlog tegen de Sovjet Unie. In 1988, aan het einde van de oorlog, raakte Bin Laden ervan overtuigd dat Azzam’s visie te beperkt was en brak met zijn bondgenoot. Vervolgens richtte hij al Qa’ida op om wereldwijd jihad te gaan voeren. Anders dan Azzam, zag Bin Laden al Qa’ida als een internationale beweging en had hij geen berouw over het doden van burgers. Toen de Sovjets zich begonnen terug te trekken uit Afghanistan keerde Bin Laden terug naar Saoedi-Arabië. Daar keerde hij zich tegen de seculiere, vaak corrupte, regimes in de Arabische wereld (voornamelijk Egypte en Saoedi-Arabië) en tegen de Verenigde Staten.

Zijn anti-Amerikaanse houding werd versterkt door de komst van Amerikaanse troepen in Saoedi-Arabië tijdens de Golfoorlog. Bin Laden zag dit als een schending van heilig islamitisch grondgebied. Met zijn naaste familie en een groep aanhangers vertrok hij naar Soedan. Toen de Amerikaans-Soedanese verhoudingen echter verbeterden in 1996 werd hij door de Soedanese regering verzocht het land te verlaten. Bin Laden keerde terug naar Afghanistan, waar hij banden opbouwde met de Taliban. Vervolgens richtte hij trainingskampen op en de sociale en logistieke infrastructuur voor een terroristisch netwerk. Dit netwerk was verantwoordelijk voor diverse aanslagen op verschillende Amerikaanse doelwitten, waaronder de Amerikaanse ambassades in Kenia en Tanzania in 1998, de aanslag op het Amerikaanse marineschip USS Cole in 2000 en de aanslagen op 11 september 2001.

Ondertussen had Bin Laden in 1998 een religieus bevel (‘fatwa’) uitgevaardigd waarin hij alle moslims opriep om Amerikaanse militairen en burgers te doden. Daarnaast was al Qa’ida in 2001 een fusie aangegaan met de Egyptische Islamitische Jihad. Enkele weken na de aanslagen van 11 september begonnen de Verenigde Staten ‘Operation Enduring Freedom’, om de machtsbasis van al Qa’ida in Afghanistan te vernietigen. Sindsdien is de kern van al Qa’ida verzwakt, maar zijn autonoom opererende groepen verspreid over de wereld sterker geworden. De dood van Osama Bin Laden in 2011 was een gevoelige klap voor de kern van al Qa’ida, maar de organisatie was al verzwakt en de lokale afdelingen opereerden al grotendeels autonoom.

Literatuur:

‘Foreign Terrorist Organizations’, Congressional Research Service, 06/02/2004; Colin McCullough, Anthony Keats & Mark Burgess, ‘In the Spotlight: Al Qaeda (The Base)’, Center for Defense Information, 30/12/2002, ‘Samenvatting DTN25’ NCTb, 17/06/2011.

Relevantie voor Nederland

Geen informatie beschikbaar

Relevantie voor het Caribisch koninkrijksdeel (Aruba, Curaçao, St Maarten, St Eustatius, Bonaire en Saba)

Geen informatie beschikbaar

Organisatiestructuur

Omvang organisatie/groepering

5000+

Omvang organisatie/groepering - toelichting

Onduidelijk. Vlak na de aanslagen op 11 september 2001 zijn veel lokale en hogere al Qa’ida leiders gearresteerd of gedood. Hierdoor zijn communicatieve, financiële, en faciliterende knooppunten ontwricht geraakt. Sommige groepen zijn gelieerd aan al Qa’ida (zoals al Qa’ida in de Islamitische Maghreb, AQIM). Andere groepen zijn geïnspireerd door het gedachtegoed van al Qa’ida. Zo plegen veel jihadistische terroristen aanslagen uit naam van al Qa’ida, maar zij zijn eigenlijk geen onderdeel van de (bevel)structuur. Daarnaast hebben naar schatting tienduizenden personen in trainingskampen van al Qa’ida gezeten. (‘Country Reports on Terrorism 2008’, U.S. Department of State, april 2009; ‘Foreign Terrorist Organizations’, Congressional Research Service, 06/02/2004)

Leiders

  • Osama (Usama) bin Laden (1957 - 2011), geboren in Saoedi-Arabië, maar in 1992 ontdaan van de Saoedische nationaliteit. In de jaren 1980 trok Bin Laden naar Afghanistan om te vechten tegen de Sovjet invasie. Eind jaren 1980 richtte hij al Qa’ida op. Bin Laden keerde zich volledig tegen Amerika tijdens de Golfoorlog, toen Amerikaanse troepen arriveerden in Saoedi-Arabië. Hij zag dit als een schending van heilig islamitisch grondgebied. Bin Laden is het vermeende brein achter de aanslagen op 11 september 2001. Bijna 10 jaar heeft hij zich schuil kunnen houden, maar op 2 mei 2011 werd hij in Pakistan gedood door Amerikaanse troepen. (‘Profiel Osama bin Laden’, Trouw, 02/05/2011)
  • Ayman al-Zawahiri (1951 - heden), is sinds de dood van Bin Laden leider van al Qa’ida. Hij was eerder al de spiritueel leider en ideoloog van al Qa’ida. In 1981 werd al-Zawahiri gearresteerd en heeft hij vastgezeten vanwege zijn betrokkenheid bij de moord op de Egyptische president Sadat. Na zijn vrijlating nam hij het leiderschap van de Egyptische Islamitische Jihad (EIJ) op zich. Vanaf 1992 hebben al-Zawahiri en Bin Laden intensief samengewerkt en in 2001 is EIJ samengegaan met al Qa’ida. Al-Zawahiri is in Egypte bij verstek ter dood veroordeeld en wordt door de Verenigde Staten gezocht voor zijn betrokkenheid bij de aanslagen op de Amerikaanse ambassades in Tanzania en Kenia. Verondersteld wordt dat hij zich in het grensgebied van Afghanistan en Pakistan bevindt. (Lee Hudson Teslik, ‘Profile: Ayman al-Zawahiri’, Council on Foreign Relations, 02/02/2006)
  • Atiyah Abd al-Rahman (1970 - 2011) werd onder het leiderschap van Al-Zawahiri gezien als de tweede man van kern-al Qa’ida en een zeer belangrijk operationeel leider. De Libiër was vermoedelijk als tiener al door Bin Laden zelf aangesteld. Elektronische bestanden die bij de compound van Bin Laden in Abbottabad werden aangetroffen getuigen van het regelmatige contact tussen Bin Laden en Al-Rahman. De bestanden laten tevens zien dat Bin Laden afhankelijk was van Al-Rahman voor het wereldwijd verspreiden van zijn opnames. Na de dood van Bin Laden werd Al-Rahman al Qa’ida’s tweede man. In 2011 werd Al-Rahman gedood door een Amerikaanse drone. (Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 27: 2; ‘C.I.A. drone is said to kill Al Qaeda’s no. 2’, New York Times, 27/08/2011; ‘Al-Qaeda’s nummer twee gedood in Pakistan’, NRC, 27/08/2011). 
  • Said al-Masri (alias Mustafa Abu al-Yazid) (1955-2010), was een Egyptenaar die begin jaren 1980 samen met Al-Zawahiri in de gevangenis zat voor zijn betrokkenheid bij de moord op de Egyptische president Sadat. Al-Masri was het hoofd operaties van al Qa’ida en vormde de schakel tussen Osama bin Laden en Ayman al-Zawahiri enerzijds en de rest van het leiderschap anderzijds. Als hoofd operaties was hij onder andere verantwoordelijk voor het plannen en financieren van aanslagen. Daarnaast leidde hij de activiteiten van al Qa’ida in Afghanistan, Pakistan, Iran, Oezbekistan en Tadzjikistan. Op 22 mei 2010 werd hij gedood bij een Amerikaanse aanval met een onbemand Predator-vliegtuig. (‘Een gewilde prooi: de zoveelste ‘nummer 3’ van Al Qaida’, De Volkskrant, 02/06/2010)
  • Saif Al-Adel (echte naam: Muhammad Ibrahim Makkawi) (1960 - ), was een kolonel in het Egyptische leger, maar vertrok in de jaren 1980 naar Afghanistan om tegen de Sovjet Unie te vechten. Hij wordt gezien als hoofd veiligheid binnen al Qa’ida. Daarnaast zou hij militanten hebben geïnstrueerd in het gebruik van explosieven en training hebben gegeven aan sommige kapers van de aanslagen op 11 september. Al-Adel wordt gezocht voor zijn betrokkenheid bij de aanslagen op de Amerikaanse ambassades in Tanzania en Kenia in 1998. Vermoedelijk bevindt hij zich nu in Zuid-Iran. 

Literatuur:

‘Who’s who in al-Qaeda?’, BBC News, 19/02/2003; Jayshree Bajoria & Greg Bruno, ‘al-Qaeda (a.k.a. al-Qaida, al-Qa’ida)’, Council on Foreign Relations, 30/12/2009.

Bevelstructuur

  • Al Qa’ida is een terroristische netwerkorganisatie bestaande uit verschillende radicale islamitische facties en cellen die in meer dan honderd landen actief zijn. Daarnaast is de groep een inspiratiebron en geldt al Qa’ida als merknaam voor groepen, netwerken, cellen en individuen die op eigen wijze de gewelddadige ‘jihad’ vorm proberen te geven, vaak zonder aansturing of ondersteuning van bovenaf. (Jayshree Bajoria & Greg Bruno, ‘al-Qaeda (a.k.a. al-Qaida, al-Qa’ida)’, Council on Foreign Relations, 30/12/2009)
  • Tot de aanslagen van 11 september 2001 was al Qa’ida een hiërarchische organisatie met Bin Laden als leider. Na 11 september en de Amerikaanse aanval ‘Operation Enduring Freedom’ is de slagkracht van de groep afgenomen. Al Qa’ida is sindsdien veranderd in een ideologische beweging. (Eban Kaplan, ‘The Rise of al-Qaedism’, Council on Foreign Relations, 18/07/2007)
  • De kern van al Qa’ida bestaat uit een aantal comités/raden:
    • De militaire raad, onderverdeeld in een trainingscomité en een kampcomité.
    • De politieke raad, verantwoordelijk voor het uitroepen van ‘fatwa’s’.
    • De financiële raad.
    • Het aankoopcomité, verantwoordelijk voor de aanschaf van wapens.
    • De informatie-raad, het propaganda-apparaat van al Qa’ida.
    • Het veiligheidscomité.

Financiële inkomstenbronnen

  • De Belgische Cel voor Financiele Informatieverwerking kreeg in 2011 meldingen vanuit de financiele sector over verdachte geldstromen. Na onderzoek bleken deze afkomstig of besteld te zijn van en voor militanten van al Qa’ida, of al Qa’ida in the Islamic Maghreb. (‘Belgie draaischijf voor geld van terroristen en extremisten’, De Morgen, 04/05/2012) 
  • Uit documenten die eind november 2010 op de website Wikileaks verschenen, bleek dat al Qa’ida financiële steun ontving vanuit Saoedi-Arabië. (‘Drieduizend documenten uit Nederland op Wikileaks’, Algemeen Dagblad, 29/11/2010). De minister van Buitenlandse zaken heeft de kamer laten weten dat Nederland samenwerkt met de Saoedische overheid om terrorismefinanciering tegen te gaan. (‘Begrotingsbehandeling Buitenlandse Zaken 14 en 15 december 2010’ , Tweede Kamer, 27/01/2010)  
  • De fondsenwerving door al Qa'ida lijkt in het algemeen steeds moeilijker te verlopen, aldus verschillende bronnen (Greg Bruno, ‘Al-Qaeda’s Financial Pressures’, Council of Foreign Relations, 01/02/2010)
  • In een vroeg stadium werd al Qa’ida gefinancierd door Osama bin Laden zelf. Zijn vermogen wordt door Zwitserse bronnen geschat op $50-300 miljoen. (‘Foreign Terrorist Organizations’, Congressional Research Service, 06/02/2004)

(Internationale) relaties

Ayman al-Zawahiri heeft in 2011 gepleit voor samenwerking tussen Islamitische groeperingen om zo de invoering van de sharia dichterbij te brengen (Samenvatting DTN26, Nationaal Coordinator Terrorismebestrijding en Veiligheid). Al Qa’ida heeft relaties en associaties met de volgende organisaties en groeperingen:

Organisaties direct gelieerd aan Al Qa’ida:

  • Al Qaeda in the Islamic Maghreb (AQIM)
  • Al Qaeda in Yemen (AQY)
  • Al-Qaeda in the Arabian Peninsula (AQAP)
  • Al Qaeda in Iraq (AQI)
  • Al Qaeda Kurdish Battalions (AQKB)
  • Al Shabaab
  • Jabhat al-Nusra

Overige relaties van Al Qa’ida:

  • Al-Badar
  • Al-Gama’a al-Islamiyya
  • Al-Hadith
  • Al-Ittihad Al Islamiya (AIAI - Somalië)
  • Jahbat Al-Nusra (Syrië)
  • Al-Shabaab (Somalië)
  • Al Qa’ida in the Islamitische Maghreb (AQIM)
  • Al Qa’ida in Irak
  • Ansar al-Sunnah
  • Asbat al Ansar
  • Bayt al-Imam (Jordanië)
  • Egyptian Islamic Jihad (Egypte)
  • Groupe Islamique Armée (GIA)
  • The Haqqani Network  
  • Harakat ul Ansar/Mujahadeen
  • Harakat ul Jihad
  • Islamic Army of Aden (Jemen)
  • Islamic Movement of Uzbekistan
  • Jabhat al-Nusra (JaN)
  • Jaish-e-Mohammed
  • Jama’at al-Tawhid wal Jihad (Irak)
  • Jemaah Islamiyah
  • Lashkar-e-Jhangvi
  • Libyan Islamic Fighting Group
  • Taliban

Activiteiten

Wapens en werkwijze

  • Al Qa’ida staat bekend om haar grootschalige aanslagen, zoals die op 11 september 2001 plaatsvonden. De groep maakt echter ook gebruik van andere vormen van geweld, zoals individuele zelfmoordaanslagen, guerrilla oorlog en gerichte moorden.(‘Foreign Terrorist Organizations’, Congressional Research Service, 06/02/2004)
  • Al Qa’ida ondersteund andere jihadistisch netwerken op financieel en logistiek gebied en door middel van het verzorgen van trainingskampen (voornamelijk in Pakistan/Afghanistan). (‘Foreign Terrorist Organizations’, Congressional Research Service, 06/02/2004)
  • De groep heeft interesse getoond voor chemische, biologische, radiologische en nucleaire wapens. (Chris Quillen, ‘Three explanations for al-Qaeda’s lack of a CBRN attack’, Terrorism Monitor, 5(3), 21/02/2007)

Recente en/of opvallende activiteiten

juni 2015

Bij een jihadistische aanval op de stad Nampala in Mali, dicht bij de grens met Mauritanië, zijn zeven Malinese soldaten om het leven gekomen. Na een gevecht dat bijna zeven uur duurde, hebben de leden van al-Qa’ida in de Islamitische Maghreb (AQIM) zich terug getrokken.

Type activiteit

Aanslagen

Na de verovering van de stad Idlib op het Syrische leger begin april, heeft al-Qa’ida nu in minder dan twee dagen ook de militaire vestingstad Jisr al-Shugour op het Syrische leger veroverd.  Al-Qa’ida en ander jihadistische groeperingen vechten sinds kort onder de vlag van het “Leger van Verovering”. Samen met het Vrije Syrische Leger dat door het Westen wordt gesteund, heeft al-Qa’ida de steden Idlib en Jisr al-Shugour veroverd. Het Syrische leger kiest voor strategische terugtrekking om de havenstad Latakia te verdedigen.

Type activiteit

Aanslagen

maart 2012

Bij twee gelijktijdige bomaanslagen op de Amerikaanse ambassades in Nairobi (Kenia) en Dar es Salaam (Tanzania) kwamen 301 mensen om het leven en 5000 anderen raakten gewond.

Type activiteit

Aanslagen

Zelfmoord aanslag op het Amerikaanse marineschip USS Cole, dat zich op dat moment in de haven van Aden (Jemen) bevond. Zeventien Amerikaanse mariniers kwamen om het leven, 39 anderen raakten gewond.

Type activiteit

Aanslagen

Al Qaida kaapte een viertal passagiersvliegtuigen waarmee terroristische aanslagen werden uitgevoerd. Twee van de vliegtuigen boorden zich in het World Trade Centre, de derde in het Pentagon en het vierde stortte neer in Shanksville, Pennsylvania. In totaal kwamen bijna 3000 mensen om het leven.

9/11, de aanslagen op de Twin Towers in New York.

Type activiteit

Aanslagen

Aanslag op forenzentrein in Madrid, Spanje, waarbij 191 doden en 1400 gewonden vielen.

Madrid, maart 2004.

Type activiteit

Aanslagen

Bij zes explosies verspreid over de metro en één stadsbus in Londen kwamen 56 mensen om het leven. Al Qa’ida leider Ayman Al-Zawahiri eiste de aanslagen op.

Type activiteit

Aanslagen

Aanslag op de Deense ambassade in Islamabad, Pakistan waarbij zes doden en tientallen gewonden vallen. De aanslag werd enkele dagen later opgeëist door al Qa’ida.

Type activiteit

Aanslagen

Geen activiteiten gevonden

Contraterroristische maatregelen

juni 2015

Bij een jihadistische aanval op de stad Nampala in Mali, dicht bij de grens met Mauritanië, zijn zeven Malinese soldaten om het leven gekomen. Na een gevecht dat bijna zeven uur duurde, hebben de leden van al-Qa’ida in de Islamitische Maghreb (AQIM) zich terug getrokken.

Type activiteit

Aanslagen

Na de verovering van de stad Idlib op het Syrische leger begin april, heeft al-Qa’ida nu in minder dan twee dagen ook de militaire vestingstad Jisr al-Shugour op het Syrische leger veroverd.  Al-Qa’ida en ander jihadistische groeperingen vechten sinds kort onder de vlag van het “Leger van Verovering”. Samen met het Vrije Syrische Leger dat door het Westen wordt gesteund, heeft al-Qa’ida de steden Idlib en Jisr al-Shugour veroverd. Het Syrische leger kiest voor strategische terugtrekking om de havenstad Latakia te verdedigen.

Type activiteit

Aanslagen

maart 2012

Bij twee gelijktijdige bomaanslagen op de Amerikaanse ambassades in Nairobi (Kenia) en Dar es Salaam (Tanzania) kwamen 301 mensen om het leven en 5000 anderen raakten gewond.

Type activiteit

Aanslagen

Zelfmoord aanslag op het Amerikaanse marineschip USS Cole, dat zich op dat moment in de haven van Aden (Jemen) bevond. Zeventien Amerikaanse mariniers kwamen om het leven, 39 anderen raakten gewond.

Type activiteit

Aanslagen

Al Qaida kaapte een viertal passagiersvliegtuigen waarmee terroristische aanslagen werden uitgevoerd. Twee van de vliegtuigen boorden zich in het World Trade Centre, de derde in het Pentagon en het vierde stortte neer in Shanksville, Pennsylvania. In totaal kwamen bijna 3000 mensen om het leven.

9/11, de aanslagen op de Twin Towers in New York.

Type activiteit

Aanslagen

Aanslag op forenzentrein in Madrid, Spanje, waarbij 191 doden en 1400 gewonden vielen.

Madrid, maart 2004.

Type activiteit

Aanslagen

Bij zes explosies verspreid over de metro en één stadsbus in Londen kwamen 56 mensen om het leven. Al Qa’ida leider Ayman Al-Zawahiri eiste de aanslagen op.

Type activiteit

Aanslagen

Aanslag op de Deense ambassade in Islamabad, Pakistan waarbij zes doden en tientallen gewonden vallen. De aanslag werd enkele dagen later opgeëist door al Qa’ida.

Type activiteit

Aanslagen

Geen activiteiten gevonden

Verwijzingen

Links

Literatuur

  • Abdel Bari Atwan & Rob van Kan, De geheime geschiedenis van Al Qaeda, Amsterdam 2009
  • Lawrence Wright, De toren van onheil: Al-Qaida en de weg naar 11 september, Amsterdam 2007
  • John Gray & Rob Hartmans, Al-Qaida en de moderne tijd, Amsterdam 2003
  • Rohan K. Gunaratna, Inside Al Qaeda: Global Network of Terror, Londen 2003

Wat vindt u van de kennisbank?
Doe mee met ons gebruikersonderzoek en help ons mee de kennisbank verder te verbeteren.

Ja, ik doe mee